Eddeyyan: Allah-u Teâlâ'nın isimlerindendir. Manası; "Hakimdir", "Kadıdır" (İhtilafı çözendir) demektir.
Bazı sahabelere Ali radiyallahu anh hakkında soruldu. Sahabeler şöyle dediler:
"Rasulullah sallallahu aleyhi ve sellem’den sonra bu ümmetin (deyyanıdır) hakimi ve kadısıdır."
(Ümmetin sahabelerine "deyyan" ismi verilmesi; "deyyan" kelimesi; Allah-u Teâlâ'nın şeriatine göre hüküm veren manasına geldiği içindir.)
Eddeyyan: "Kahhardır" manasındadır. Hakim ve kadı manası da verilir. Bu kelime "da ne" fiilinden türemiştir.
"Danennas": İnsanları kendisine itaate zorladı, demektir.
Rasulullah sallallahu aleyhi ve sellem, Ebu Talib’e şöyle dedi:
"Kureyş’ten öyle bir kelime istiyorum ki, araplar bu kelimeyle Kureyş’e -tediynu- itaat eder ve boyun eğerler."
Din: Ceza ve mükafat demektir.
"Dintuhu bi fi’lihi diynen" yani; yaptığı sebebiyle ona ceza verdim, demektir.
Yevmu’ddiyn: Ceza günüdür. Ata sözlerinden birisinde şöyle geçer:
"Kema tediynu tudan" yani; Cezalandırdığın gibi ceza alırsın, demektir.
Allah-u Teâlâ;
"Maliki yevmiddin" buyuruyor. Bu ise; "ceza ve hesap gününün maliki -sahibi- dir" manasına gelir.
Din: İtaat manasına da gelir.
"Dintu lehu." Bu söz; ona itaat ettim, manasına gelir.
Din: "Adet ve durum" manasına gelir. Araplar şöyle derler:
"Diyni ve deydeni" yani; o hala benim adetimtir, demektir.
Rasulullah sallallahu aleyhi ve sellem’in hadisinde şöyle geçmektedir:
"Akıllı kimse -da ne nefsehu- nefsini zelil eden ve ölümden sonrası için hazırlık yapandır.
Ahmak ise heva ve hevesine tabi olan ve Allah-u Teâlâ'ya boş ümitler bağlayandır."
Ebu Ubeyde şöyle dedi:
"Hadiste geçen "Da ne nefsehu" dan kasıt; nefsini zelil etti, ona hükmetti veya ona hesap sordu, demektir.
"Din Allah-u Teâlâ'nındır". Bu ise; "itaat ve ibadet O’nun hakkıdır", manasına gelir.
Da nehu deynen; yani; onu zelil etti ve kendisine köle yaptı, demektir.
Allah-u Teâlâ Kur’an’da şöyle buyuruyor:
"Kralın dinine göre kardeşini alıkoyamazdı." (Yusuf: 76)
Katade şöyle dedi:
"Kralın dininden kasıt; kralın hüküm ve kanunları demektir."
"Dintuhu ediynuhu diynen." Onu idare ettim, demektir.
"Dintuhu" yani; ona sahip oldum, demektir.
"Deyyentuhu’l Kavm." Onu kavme reis tayin ettim, demektir.
"Dintu’rracul." Sevmediğini yapmaya zorladım, demektir.
Din: İnsanın kendisine bağlandığıdır.
Din: Sultan manasındadır.
Din: Allah-u Teâlâ'dan korkmak manasındadır.
Din: Zorlamak manasındadır.
Din: Masiyet manasındadır.
Din: İtaat manasındadır.
Havariç hakkında Rasulullah sallallahu aleyhi ve sellem şöyle dedi:
"Onlar dinden, okun avı delip geçtiği gibi çıkarlar."
Hattabi şöyle dedi:
"Bu hadisteki "dinden çıkarlar" sözündeki "din" kelimesi "itaat" manasına gelir. Buna göre hadiste; kendisine itaat etmeleri farz olan imama itaatten ayrılırlar demek istenmiştir. Allah-u Teâlâ daha iyi bilir.
Hac hadisinde şöyle geçer:
"Kureyş ve onların dinine tabi olanlar." (Lisanu’l Arap c: 13 s: 166)
